Thư tín dụng hết hạn khi ngân hàng ngừng hoạt động vì bất khả kháng: Thanh toán hay từ chối?

Phân tích Điều 36 UCP 600 từ một thảm họa thực tế

Nguyễn Hữu Đức

Tóm tắt

Các sự kiện bất khả kháng như thiên tai, chiến tranh, khủng bố có thể buộc ngân hàng phải ngừng hoạt động, làm gián đoạn việc xuất trình và xử lý chứng từ theo thư tín dụng (L/C). Điều 36 UCP 600 quy định cơ chế miễn trừ trách nhiệm trong những trường hợp này, tuy nhiên cách áp dụng điều khoản này trong thực tiễn vẫn còn nhiều điểm gây tranh luận, đặc biệt khi L/C chấm dứt hiệu lực trong thời gian ngân hàng đóng cửa.

Bài viết phân tích Điều 36 UCP 600 thông qua ba tình huống giả định dựa trên một thảm họa thực tế, qua đó làm rõ phạm vi áp dụng của điều khoản miễn trừ và mối quan hệ giữa Điều 36 với các quy định khác của UCP 600.

Từ khóa: Thư tín dụng, bất khả kháng, Điều 36 UCP 600, ngân hàng phát hành, ngân hàng xác nhận.

1. Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Ngày 30/7/2025, một trận động đất mạnh 8,8 độ xảy ra ngoài khơi vùng Viễn Đông của Liên bang Nga, kèm theo sóng thần, đã gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ trong khu vực Thái Bình Dương. Tại Nhật Bản, hơn 1,9 triệu người được yêu cầu sơ tán khi sóng thần tràn vào nhiều khu vực ven biển phía Bắc và phía Đông. Sự kiện này buộc nhiều doanh nghiệp và tổ chức tài chính tại các khu vực bị ảnh hưởng phải tạm ngừng hoạt động.

Trong bối cảnh đó, một vấn đề pháp lý – nghiệp vụ quan trọng được đặt ra:

Liệu ngân hàng buộc phải ngừng hoạt động do sự kiện bất khả kháng có được miễn nghĩa vụ thanh toán theo thư tín dụng nếu L/C chấm dứt hiệu lực trong thời gian gián đoạn hoạt động hay không?

Nói cách khác, khi hoạt động trở lại, ngân hàng phát hành hoặc ngân hàng được chỉ định có nghĩa vụ thanh toán hoặc chiết khấu đối với L/C đã chấm dứt hiệu lực trong thời gian ngân hàng đóng cửa hay không?

2. Nội dung Điều 36 UCP 600

Điều 36 UCP 600 quy định:

“Ngân hàng không chịu trách nhiệm đối với các hậu quả phát sinh từ việc gián đoạn hoạt động do thiên tai, bạo loạn, rối loạn dân sự, khởi nghĩa, chiến tranh, hành động khủng bố, đình công, hoặc bất kỳ nguyên nhân nào khác nằm ngoài tầm kiểm soát của ngân hàng. Khi hoạt động trở lại, ngân hàng không có nghĩa vụ thanh toán hoặc chiết khấu thư tín dụng đã chấm dứt hiệu lực trong thời gian gián đoạn hoạt động.”

Với quy định này, khi một ngân hàng phát hành hoặc ngân hàng được chỉ định buộc phải đóng cửa do bất khả kháng, người thụ hưởng và các ngân hàng liên quan có cơ sở để lo ngại về khả năng từ chối thanh toán hoặc hoàn trả khi hoạt động được khôi phục.

3. Phân tích các tình huống nghiên cứu

3.1. Tình huống 1: L/C xác nhận – xuất trình tại ngân hàng xác nhận

Mô tả tình huống

• Ngân hàng P (Hokkaido, Nhật Bản) phát hành L/C xác nhận cho Ben B (Việt Nam).
• L/C quy định: available at the counter of Bank C by payment.
• Ngày và nơi chấm dứt hiệu lực: 08/8/2025 tại Việt Nam.
• Ngân hàng C xác nhận và thông báo L/C.
• Ngân hàng P đóng cửa từ ngày 30/7/2025 do động đất và sóng thần.
• Ben B giao hàng ngày 28/7/2025 và xuất trình bộ chứng từ phù hợp cho Ngân hàng C ngày 05/8/2025.

Phân tích và kết luận

Thứ nhất, việc xuất trình chứng từ được thực hiện tại Ngân hàng C – nơi vẫn hoạt động bình thường trong thời hạn hiệu lực của L/C. Do đó, người thụ hưởng có quyền được thanh toán. Điều 36 không áp dụng đối với Ngân hàng C.

Với tư cách là ngân hàng xác nhận, Ngân hàng C có nghĩa vụ thanh toán độc lập theo Điều 8(a) UCP 600, không phụ thuộc vào khả năng hoàn trả của ngân hàng phát hành. Trường hợp này cho thấy rõ vai trò bảo vệ người thụ hưởng của xác nhận L/C.

Thứ hai, Ngân hàng C đã thanh toán hợp lệ và gửi chứng từ cho Ngân hàng P, nhưng việc giao chứng từ không thực hiện được do Ngân hàng P đóng cửa. Khi hoạt động trở lại, Ngân hàng P không thể viện dẫn Điều 36 để từ chối hoàn trả. Quyền được hoàn trả của Ngân hàng C được bảo vệ theo Điều 7(c) và Điều 35 UCP 600, kể cả trong trường hợp chứng từ bị thất lạc trong quá trình vận chuyển.

3.2. Tình huống 2: L/C không xác nhận – xuất trình tại ngân hàng phát hành

Mô tả tình huống

• Ngân hàng P phát hành L/C cho Ben B.
• L/C quy định xuất trình và thanh toán tại quầy Ngân hàng P.
• Ngày và nơi chấm dứt hiệu lực: 08/8/2025 tại Nhật Bản.
• Ngân hàng C chỉ là ngân hàng thông báo.
• Ngân hàng P đóng cửa từ ngày 30/7/2025.

Phân tích và kết luận

Trong trường hợp này, L/C yêu cầu xuất trình tại chính ngân hàng phát hành. Việc xuất trình không thể thực hiện do ngân hàng đóng cửa vì bất khả kháng. Nếu L/C chấm dứt hiệu lực trong thời gian gián đoạn, Điều 36 có thể được áp dụng và Ngân hàng P có quyền từ chối thanh toán khi hoạt động trở lại.

Tuy nhiên, cần phân biệt hai trường hợp ngoại lệ:

1. a) Chứng từ đã được xuất trình trước khi xảy ra sự kiện bất khả kháng nhưng chưa kịp kiểm tra: Điều 36 không áp dụng; ngân hàng vẫn phải kiểm tra và thanh toán nếu chứng từ phù hợp.

1. b) Chứng từ đã được xác định là phù hợp nhưng chưa kịp thanh toán: Điều 36 không áp dụng; nghĩa vụ thanh toán vẫn tồn tại.

3.3. Tình huống 3: Ngân hàng được chỉ định đóng cửa

Mô tả tình huống

• Ngân hàng P phát hành L/C  xác nhận.
• L/C quy định xuất trình và thanh toán tại Ngân hàng C (Việt Nam).
• Ngày và nơi chấm dứt hiệu lực: 08/8/2025 tại Việt Nam.
• Ngân hàng C đóng cửa do sự kiện bất khả kháng tại Việt Nam.
• Người thụ hưởng không thể xuất trình chứng từ trong thời gian ngân hàng đóng cửa.

Phân tích và kết luận

Do sự kiện bất khả kháng xảy ra tại nơi xuất trình và nơi chấm dứt hiệu lực của L/C, Điều 36 được áp dụng. Ngân hàng C có quyền từ chối thanh toán nếu L/C chấm dứt hiệu lực trong thời gian gián đoạn hoạt động.

Tuy nhiên, theo Điều 6(a) UCP 600, người thụ hưởng có quyền lựa chọn xuất trình chứng từ trực tiếp cho ngân hàng phát hành, trừ khi L/C quy định rõ việc xuất trình chỉ được thực hiện tại ngân hàng được chỉ định. Trong thời hạn hiệu lực của L/C, việc xuất trình trực tiếp cho Ngân hàng P vẫn có thể được thực hiện, và ngân hàng phát hành có nghĩa vụ thanh toán nếu chứng từ phù hợp.

4. Kết luận

Điều 36 UCP 600 thiết lập một cơ chế miễn trừ trách nhiệm quan trọng đối với ngân hàng trong trường hợp gián đoạn hoạt động do bất khả kháng. Tuy nhiên, việc áp dụng điều khoản này không mang tính tuyệt đối mà phụ thuộc vào:

• nơi xuất trình chứng từ theo quy định của L/C;
• ngân hàng nào bị ảnh hưởng bởi sự kiện bất khả kháng;
• thời điểm xuất trình, kiểm tra và xác định tính phù hợp của chứng từ.

Trong thực tiễn, Điều 36 là một quy định ít được vận dụng và hầu như chưa có nhiều tiền lệ được ghi nhận. Do đó, các cách diễn giải và lập luận trong bài viết này có thể còn gây tranh luận. Tuy nhiên, chính những tranh luận đó là cần thiết nhằm làm rõ hơn phạm vi và giới hạn áp dụng của Điều 36 UCP 600 trong bối cảnh các rủi ro bất khả kháng ngày càng gia tăng trong thương mại quốc tế hiện nay./.

_______