Chuyện tín dụng thời bao cấp

(Mr. Old Man không dám nhận mình kể đúng hết, chỉ biết một điều: tín dụng thời bao cấp đơn giản hơn bây giờ nhiều lắm.)

Năm 1991, Mr. Old Man chân ướt chân ráo gia nhập ngân hàng, được phân về Phòng Tín dụng – Kế hoạch. Nghe tên thì oai, tưởng sắp thành cán bộ cho vay, ai dè… chẳng đụng gì tới tín dụng.

Việc chính của Mr. Old Man hồi đó là mấy chuyện rất “hậu trường”:

mã hóa – giải mã (test key) điện đi điện đến với ngân hàng đại lý, điều vốn giữa các tài khoản Nostro, làm báo cáo thống kê, rà soát nội dung đơn xin mở LC bằng vốn vay ngân hàng. Lâu lâu có khách nước ngoài tới làm việc với Sếp thì Mr. Old Man đóng vai… trợ lý kiêm phiên dịch là chính.

Nhìn mấy anh chị tiền bối làm tín dụng hồi đó, thú thật Mr. Old Man cũng có chút ghen tị. Không phải vì quyền lực gì to tát, mà vì trông các anh chị vừa có uy, vừa… nhàn.

Nhàn là bởi cho vay thời đó đơn giản lắm, chứ không phải thẩm định dày hàng chục trang A4 như bây giờ.

Đơn giản đến mức Mr. Old Man – lúc ấy một chữ bẻ đôi về nghiệp vụ tín dụng còn chưa biết – cũng mạo muội nghĩ thầm trong bụng:

“Cho vay kiểu này, chắc mình cũng cho vay được!”

Nghĩ lại thì đúng là chủ quan và hơi ngông. Nhưng Mr. Old Man cố tình kể nguyên xi như vậy để mấy bạn cán bộ tín dụng trẻ bây giờ – người nào cũng đầy mình bằng cấp, quy trình, chuẩn mực – hiểu thêm cho vay thời bao cấp nó ra sao.

À mà biết đâu, nếu sống thời đó, các bạn cũng nghĩ y như Mr. Old Man thôi

Cho vay thời bao cấp – đơn giản tới mức khó tin

Giai đoạn bao cấp (1976–1986), tín dụng vận hành theo cơ chế kế hoạch hóa tập trung.

Lãi suất cho vay thấp hơn cả lãi suất huy động.

Vốn chủ yếu phục vụ kinh tế nhà nước và tập thể.

Kinh tế tư nhân bị hạn chế.

Còn vay tiêu dùng cá nhân thì… gần như không tồn tại.

Thủ tục vay vốn, đặc biệt là cho vay thương mại, cực kỳ đơn giản.

Ví dụ hồ sơ vay vốn để mở LC nhập khẩu, doanh nghiệp chỉ cần:

• Giấy nhận nợ, ghi rõ mục đích vay, thời hạn vay, cam kết trả nợ… ký bởi giám đốc hoặc phó giám đốc được ủy quyền.
• Đơn xin vay vốn kiêm phương án kinh doanh, thường không quá một trang giấy: chi phí đầu vào, đầu ra, lợi nhuận – hết!
• Đơn xin phát hành LC, hợp đồng nhập khẩu.
• Hợp đồng đầu ra (nếu có).

Thời ấy, việc thẩm định không rườm rà, không dài hàng chục trang như bây giờ. Hồ sơ thường được thẩm định khá nhanh. Cán bộ tín dụng sau khi “nghiên cứu” hồ sơ vay sẽ ghi ý kiến trực tiếp ngay trên phương án của đoanh nghiệp, đại khái:

“Thủ tục đầy đủ, phương án khả thi. Đồng ý cho vay.”

Tờ trình được lãnh đạo phòng rà soát, ký nháy, trình Ban lãnh đạo phê duyệt.

Ký vào giấy nhận nợ là… giải ngân.

Không có hợp đồng tín dụng dày mấy chục điều khoản ràng buộc quyền – nghĩa vụ như bây giờ.

Sở dĩ mọi thứ đơn giản như vậy là vì thời ấy mới chỉ có Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế, chưa có Luật Các tổ chức tín dụng, và cũng chưa hình thành những quy trình thẩm định cho vay bài bản như sau này.

Hơn nữa, dư nợ cho vay chủ yếu là doanh nghiệp nhà nước, gần như theo chỉ định.

Đơn giản mà… không dễ vỡ

Cái sự đơn giản ấy không chấm dứt ngay sau Đổi mới, mà còn kéo dài thêm vài năm sau 1990 – khi hệ thống ngân hàng chuyển từ một cấp sang hai cấp theo Pháp lệnh Ngân hàng 1990.

Ngân hàng Nhà nước làm quản lý và ngân hàng trung ương; còn các ngân hàng thương mại thì bắt đầu kinh doanh tiền tệ, tín dụng, thanh toán, ngoại hối… trong khuôn khổ pháp luật.

Kể ra thì còn dài lắm. Có khi mấy bậc tiền bối ngày xưa lại trách Mr. Old Man “nói tuột ruột nghề”. Nhưng sự thật nó là vậy.

Lạ một điều:

Cho vay thời bao cấp dễ và đơn giản như thế, mà nợ quá hạn hay nợ khó đòi lại không nhiều như bây giờ – thời mà mỗi khoản vay được thẩm định qua nhiều tầng, nhiều lớp, giấy tờ dày cộp.

Lạ vậy đó…

Nghề tín dụng, đôi khi càng ràng buộc chặt, rủi ro lại càng tinh vi.

___

Mr. Old Man, 26.01.2026